Heb ik een vrije wil?

Kan ik kiezen hoe ik me gedraag? Geen idee. Soms voelt het wel zo, en op andere momenten niet.

Neem bijvoorbeeld momenten waarop ik toegeef, ja zeg, in elkaar kruip zonder mezelf af te vragen of ik dat eigenlijk wel wil. Dan ervaar ik niet dat ik een keuze heb. Er gaat als het ware automatisch een please-programma draaien, dat zich al vele malen eerder heeft afgespeeld.

Op andere momenten gebeurt dat niet. Dan ervaar ik de vrijheid om op een nieuwe manier te reageren op het moment zoals het is. Om nee te zeggen, aan te geven dat ik anders naar de situatie kijk, of wat dan ook.

Waarom reageer ik de ene keer vanuit een dwingend patroon, en de andere keer niet? In het verleden heb ik het antwoord op deze vraag gezocht in mijn persoonlijke psychologie. Misschien hoorde dit please-gedrag gewoon bij mijn gevoelige, introverte persoonlijkheid. Of wellicht werd het aangestuurd door een pleaser-deel dat in mij huist… Ik wilde heel graag antwoord op deze vraag, omdat ik vrij wilde zijn van dat programma.

De zoektocht kwam ten einde toen ik stopte mezelf op te vatten als de optelsom van mijn persoonlijkheidskenmerken, overtuigingen, herinneringen, ervaringen, innerlijke delen en gedragspatronen. Ik ging mezelf herkennen als een sensitief, interpreterend, responsief wezen dat onderhevig is aan voortdurend veranderende bewustzijnsstaten. Soms interpreteert mijn denken een nieuwe situatie als gevaarlijk op grond van ervaringen uit het verleden. Er gaat als het ware een vals alarm af, en automatisch schiet ik in een oud, onvrij gedragspatroon. Op andere momenten blijven deze interpretatie en het bijbehorende onvrije gedrag achterwege.

Vanuit het idee van bewustzijnsstaten kan ik zien dat mijn ervaring niets iets is wat ik doe, maar wat gewoon gebeurt. In die zin heb ik geen vrije wil. In ieder moment spelen zich drie dingen af in mijn ervaring: ik heb gedachten en emoties, en fysiologische reacties op wat ik denk en voel. Dat is een autonoom proces. Deze gedachten, emoties en reacties vertellen me niets waarachtigs over het huidige moment. Ze laten me weten dat ik iets over het moment geloof. Zodra ik mijn verkramping herken als vals alarm, kan ik ontspannen. Dan ervaar ik de vrijheid om op een nieuwe manier te reageren op het moment zoals het is.

Sinds ik op deze manier ben gaan kijken, wordt het please-programma steeds minder vaak getriggerd. En als het wel gebeurt, zie ik dat niet langer als een bug in mijn persoonlijkheid die ik moet oplossen. Ik kan niet kiezen wat ik ervaar. Maar ik ervaar meer en meer dat mijn onvrije respons in het moment mijn vrijheid niet werkelijk kan beperken.

‘To the extend that we’re conscious, we’re free. To the extend that we’re not conscious, we’re not free; we’re not making free choices but we’re acting from the programme and the conditioning of generations’

We kunnen niet voorkomen dat we in onze reactiviteit geraakt worden. Maar bewustzijn maakt ons vrij om een andere respons te kiezen als dat gebeurt.